Historia

Pisana historia gminy Krupski Młyn sięga roku 1687, kiedy to kroniki odnotowały funkcjonowanie w miejscowości Potępa tzw. kuźnicy żelaza. Z kolei nazwa Krupski Młyn pochodzi od istniejącego w miejscowości dużego młyna wodnego, którego właściciel nosił nazwisko Krupa. Na jego miejscu powstała w 1871 r. nowoczesna fabryka zbrojeniowa produkująca materiały wybuchowe. W roku 1955 Krupski Młyn otrzymał status osiedla w ówczesnym powiecie tarnogórskim, natomiast w roku 1972 stał się osobną gminą obejmującą również miejscowość Potępa. Po okresie samodzielności, przez 14 lat, w latach 1977-1991, Krupski Młyn wraz z Potępa wchodził w skład gminy Tworóg. Od 25 maja 1991 gmina Krupski Młyn ponownie jest samodzielną jednostką administracyjną.

Gmina Krupski Młyn składa się z dwóch miejscowości Krupskiego Młyna i Potępy oraz z trzech przysiółków - Kanola, Odmuchowa i Żyłki.

Krupski Młyn początkowo by osiedlem dla pracowników fabryki materiałów wybuchowych. Wraz z rozbudową zakładu fabryki rozbudowano także miejscowośc. Najstarszymi budynkami Krupskiego Młyna są dawny gasthaus (później kasyno mieszczące dom kultury, bibliotekę i stołówkę a obecnie prywatny hotel), stare wille przy dawnej ulicy Inżynierskiej (obecnie ulica Zawadzkiego) oraz budynki usytuowane na dwóch osiedlach - Białej i Zielonej kolonii (nazwy te pochodzą od kolorystyki domów). Biała kolonia to ciąg jednakowych domów dwurodzinnych mieszczących się przy ulicy Głównej oraz Karola Miarki. Wybudowano przy niej także sklep kolonialny i szkołę (dzisiejszy budynek służb administracji gminnej). Domy na Zielonej kolonii są domami czterorodzinnymi, mieszczącymi się przy ulicy Mickiewicza. Tu mieściła się także sala kinowa.
W czasach socjalizmu wybudowano jeszcze trzy większe osiedla (w tym osiedle Zietek i budynki przy ul. Buczka). Najmłodsza część Krupskiego Młyna to osiedle z wielkiej płyty budowane w systemie W-70.

W Krupskim Młynie od 1871 roku fukcjonuje zakład związany z produkcją materiałów chemicznych, wybuchowych i tworzyw sztucznych. Zakład, który powstał pod szyldem Fabryki Materiałów Wybuchowych Lignoza wytwarzał w początkowym okresie czarny proch, bawełnę strzelniczą, dynamit, pociski artyleryjskie oraz amunicję strzelniczą. Po II wojnie światowej fabrykę znacjonalizowano a w latach sześćdziesiątych powstała częśc związana z tworzywami sztucznymi i motoryzacją, w której produkowano folię poliestrową, granulaty obuwnicze i detale motoryzacyjne. W 1994 roku, działającą do tej pory pod szyldem "Nitron - Erg" firmę przekształcono w spółkę akcyjną Nitron a później w Nitroerg.

Warościowym obiektem budowlanym w Krupskim Młynie jest most wiszący w Krupskim Młynie z ok. 1930 r., o rozpiętości 25m. Łączy on brzegi Małej Panwi. W czasach gdy dopiero poznawano możliwości nowych materiałów i rozwiązań konstrukcyjnych był to doskonały wzór do naśladowania. Dziś po ok. 70 latach jest to już zabytek, ale nadal służący mieszkańcom okolic.

W 1987 roku ukończono i konsekrowano kościół parafialny pw. św. Józefa w Krupskim Młynie. Plac pod budowę kościoła oraz krzyż zostały poświęcone przez bpa Antoniego Adamiuka 12 października 1980 r. Rok później, 12 października 1981 r., bp Jan Wieczorek wykonał pierwszy, symboliczny wykop pod fundamenty świątyni. W tym czasie wzniesiono kościół, kaplicę z salkami katechetycznymi oraz plebanię. Świątynia jest jednym z piękniejszych obiektów sakralnych na terenie diecezji gliwickiej. Uwagę przykuwają ponad stuletnie obrazy Drogi Krzyżowej malowane na płótnie oraz chrzcielnica (XVIII w.). Świątynia jest położona przy wzniesieniu i otoczona ponad dwustuletnimi dębami szypułkowymi. Kościół mieści kaplicę maryjną z kopią obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. Przed wejściem głównym stoi figura św. Józefa z Dzieciątkiem. Dzwonnica kościoła mieści trzy dzwony: św. Anna, św. Józef oraz św. Jan. Na dzwonnicy została umieszczona płaskorzeźba przedstawiająca św. Annę „Samotrzecią”.

Potepa to wieś której rozwój zwiazany jest z trzema instytucjami i obiektami, które organiozowały życie mieszkańców.

Pierwszym z obiektów jest unikalna w skali regionu zabytkowa Kaplica Bożego Grobu i św. Medarda w Potępie. Wzniesiona w 1672 roku na wzór jerozolimskiej Bazyliki Bożego Grobu kaplica jest pieczołowicie odrestaurowana, stanowiąc dla mieszkańców i turystów obiekt kultu i miejsce organizujące życie kościelne i społeczne wsi. Kaplica była celem pielgrzymek a obecnie słynie w regionie z odpustów św. Medarda i św. Marcina (przydrożna kaplica św. Marcina znajduje się nieopodal). Wpływa to w zasadniczy sposób na  atrakcyjność turystyczną Gminy Krupski Młyn. Na przestrzeni 334 lat istnienia kaplica była wielokrotnie remontowana w większości bez opieki konserwatorskiej. Wykonywane sposobem gospodarczym prace wynikały oczywiście z troski o świątynię, jednak przeprowadzone bez fachowej wiedzy naraziły zabytek na utratę pierwotnego, cennego wyposażenia. Usunięto min.: drewniane kolumny ustawione przy ścianach budowli, gontowy dach zastąpiono pokryciem z papy, zmieniona została drewniana wieżyczka na sygnaturkę a ściany pokrył tynk cementowy „baranek”.
W kilku ubiegłych latach wykonane zostały prace w budynku Kaplicy, które prowadzono  zgodnie z pozwoleniem wydanym przez  Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Obejmowały one remont instalacji elektrycznej, usługę ułożenia gontów na dachu kaplicy oraz wykonanie  bruku drewnianego wokół kaplicy. Wymieniono więźbę dachową i pokryto ją papą, wymieniono okna i drzwi, położono nowy tynk oraz zainstalowano drewniane kolumny. Wykonano także nowe ogrodzenie wokół Kaplicy, licujące z charakterem odrestaurowanej świątyni.

Drugą instytucją jest powstała w 1887 roku Ochotnicza Straż Pożarna w Potępie. Powstanie i początek działalności straży związany jest z tragicznym pożarem w Tworogu, w którym spłonęło 12 domów. Władze zmuszone do pomocy poszkodowanym, zaczęły powoływać straże w okolicznych miejscowościach. Biorąc pod uwagę gminy i wioski administracyjnie podległe Miastu Gliwice, w celu zapobiegania pożarom, Prezydent Miasta Gliwice w 1887 roku wydał dekret powołujący do istnienia jednostki, które spełniały rolę magazynu sprzętu gaśniczego na wypadek pożaru, w którym udział brać mogli wszyscy mieszkańcy danej wsi. Wśród nich znalazła się również Ochotnicza Straż Pożarna w Potępie. Administracyjnie straż należała do Sołectwa Potępa, natomiast Zarząd Straży Pożarnej znajdował się w Tworogu.

Trzecim obiektem jest szkoła w Potępie. Jej powstanie wynikało z ustawy szkolnej pt. „Regulamentem dla niższych Szkół Katolickich w miastach i po wsiach w Xięstwie Szląskim i Hrabstwie Glackim”, wydanej w Poczdamie w 1801 r. Budowa szkoły rozpoczęła się w 1803 r. Kilkukrotnie przebudowywana (oststnio raz w 2007 roku) szkoła była i jest miejscem zdobywania wiedzy przez dzieci z Potępy, Kotów, Wesołej, Żyłki oraz Odmuchowa. Kiedyś w szkole w Potępie uczyły się także dzieci z Krupskiego Młyna i Ziętka.

Interesująco architektonicznie prezentują się ponadto budynki przemysłowe z pierwszych dekad XX w przy ul. Zawadzkiego i ul. Głównej w Krupskim Młynie oraz budynek celny z lat dwudziestych XX wieku w Żyłce.

Historyczne zdjęcia Krupskiego Młyna znajdują się w galerii pod adresem https://krupskimlyn.pl/galeria/3/historia